Cursus op locatie
Online cursus
Thema's
Docent
Mijn cursussen

Mozart: twee requiemmissen
Eén omverwerpende beleving

In de Katholieke Kerk werd lange tijd geloofd dat het opdragen van een requiemmis het verblijf in het vagevuur van een geredde ziel kon verkorten. Heeft Mozart daarom zo zijn best gedaan om van zijn Requiem iets heel bijzonders te willen maken? Horen we daarom in de muzikale delen die van zijn hand zijn een componist aan het woord die opnieuw grenzen verkende, en die nog maar eens verlegde? Een componist die door de dood vroegtijdig de mond werd gesnoerd want anders ongetwijfeld een visionair romanticus zou zijn geworden.

Marc Erkens

Marc Erkens

Marc Erkens geeft lezingen over wat muziek ons vertelt. Hij doet dat doorgaans aan de piano, voor jong en oud, voor melomanen en nietsvermoedende aanwezigen. Af en toe heeft hij dat ook op tv mogen doen, of op de radio, of in een boekje dat hij geschreven heeft. Voor het overige is hij nog steeds zo'n beetje docent aan LUCA School of Arts, het voormalige Lemmensinstituut, een school waar het geloof in de kracht van de muziek bergen kan verzetten.

Cursussen van deze docent

Lees het eerste hoofdstuk

Mozart en Ligeti. Twee requiems, twee werelden




Inleiding

In deze cursus neem ik je mee in een muziekgenre waar een mens niet meteen vrolijk van wordt, ik weet het. Misschien zal je opperen dat het niet helemaal oorbaar is om je met een dergelijke droefenis om de oren te slaan, als je me kan vergeven dat ik in dergelijke bewoordingen over muziek schrijf. Wellicht heb je eerder behoefte aan een opkikker in plaats van aan muziek voor een eredienst die in oorsprong bedoeld is om het verblijf van een dierbare afgestorvene in het vagevuur zoveel mogelijk te bekorten.

Of dacht je dat zo’n mis bedoeld was voor de achterblijvers? Iets om ons verdriet in te marineren,

een gepast, sociaal kader waarbinnen we kunnen omgaan met verlies en rouw? Neen hoor. Een requiemmis is er voor diegene die vertrokken is. Om die te helpen, om aandacht te vragen voor de ziel die op weg is naar de hoogste instantie.




Dat is een hele opdracht, en daarom is het ook zo belangrijk dat de muziek voor zo’n misviering getuigt van de diepste en waarachtigste intentie van diegene die ze schrijft. Dat doet zo’n musicus niet door zichzelf per se in de kijker te schrijven (zo van: ‘kijk eens wat ik nu weer kan’). Een requiem is, wat dat betreft, geen symfonie of een opera. Maar wel door met inzet van alle talent en kunde – ik zou bijna durven schrijven, naar werkelijke godsvrucht en effectief vermogen – een oprecht gesprek aan te gaan met de belofte, de schaduw, de dreiging, het spook van het hiernamaals zoals die musicus dat van binnen beleeft. Dat is het wat die musicus moet opschrijven en laten horen. Alleen dan werkt het.

Bij de meer dan vijfduizend requiems die de muziekgeschiedenis rijk is – of ze nu geschreven zijn voor de liturgie of voor de concertzaal – zijn er beroemde exemplaren die dat oprechte, die pijn, die moed, die angst, dat verlangen, die liefde of dat vertrouwen niet uitdrukken. Aan de andere kant is er muziek waarvan ik met de hand op het hart kan zeggen dat ze wél dat wonderlijke in zich heeft. Als je mij dan zou vragen wat ik daarmee bedoel, dan zou ik het niet beter kunnen uitleggen dan dat ik het heb over muziek die werkelijk spreekt, ons toespreekt, over ons heen reikt naar het onverwoordbare maar tegelijk juist diepmenselijk blijft. Muziek die niet imponeert maar raakt, die geen sjablonen opdiept maar op zoek gaat naar dat ene woord dat de lading dekt, die ene klank die in ons en in alles resoneert. Het requiem van Fauré is zo’n muziek. Hij zei er in alle eenvoudige oprechtheid over dat ze zo zachtmoedig wilde zijn als hijzelf, een uitdrukking van wijds en humaan vertrouwen in het geloof in een werkelijk eeuwige rust. En toch heb ik die muziek niet gekozen.

Ik heb met opzet gezocht naar muziek die vertrekt van de kleinheid, de kwetsbaarheid en de nietigheid van ons zijn. Muziek die ons toeschreeuwt dat we net zo gemakkelijk kunnen worden platgeslagen als een vlieg. Muziek die aandoenlijk eerlijk of snerpend pijnlijk toegeeft dat we inderdaad niets meer zijn dan stof en as, of bloed en zweet en tranen. En die dan toch durft. Door met het hoofd in de nek omhoog te kijken en dan, met alles dat we in ons hebben, te spreken. Vermetel. Alsof ze wil zeggen dat als we echt alles geven, bovenmenselijk ons best doen, we ons ook mogen laten horen. Dat we het dan verdienen dat er naar ons geluisterd wordt. Alleen dan.

Mozart en Ligeti hebben in hun requiem zo’n muziek geschreven. Op het eerste gehoor lijken hun beider requiems in niets op elkaar. Maar ze leggen dezelfde duivelse durf aan de dag en in elke vezel van het weefsel van hun muzikale verschijning dezelfde oprechtheid. Artistieke oprechtheid en inhoudelijke oprechtheid. In grote kunst is dat namelijk hetzelfde.




Basilica di Sant'Eustachio - Roma

Kom je mee?

Je zal je door een paar taaie paragrafen moeten heen werken als je met mij op pad gaat, maar uiteindelijk weet je dan ook net zo veel als ik. En hopelijk voel je dan ook dezelfde liefde voor deze muziek als ik.

Zal ik het nog eens vertellen in een filmpje?